संपादकीय "AI युग दिवाळी अंक'

अक्षरब्रह्म ते अल्गोरिदम : एका युगांतराचा उत्सव

इ.स. १९०९ मध्ये काशिनाथ रघुनाथ मित्र यांनी ‘मनोरंजन’ मासिकाचा पहिला दिवाळी विशेषांक वाचकांच्या हाती सोपवला आणि मराठी सारस्वताच्या अंगणात एका अभूतपूर्व ज्ञानयज्ञाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. आज त्या ऐतिहासिक क्षणाला तब्बल ११७ वर्षे पूर्ण होत आहेत. एका शतकाहून अधिक काळाची ही समृद्ध वाटचाल म्हणजे केवळ कागदावर उमटलेल्या शाईचा इतिहास नाही; तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक, वैचारिक, भाषिक आणि सांस्कृतिक स्थित्यंतरांचा तो एक तेजस्वी पट आहे. साहित्य, कला, संस्कृती आणि वैचारिक प्रबोधनाची ही परंपरा काळानुरूप अधिक समृद्ध होत गेली आहे. मनोरंजन, प्रबोधन, क्रांती आणि सौंदर्यदृष्टीचे संस्कार पिढ्यानपिढ्या रुजवणारी ही परंपरा जगाच्या पाठीवर केवळ आणि केवळ मराठी मातीचेच भूषण ठरली आहे.

गेल्या सव्वाशे वर्षांत दिवाळी अंकांनी छापील अक्षरांचे अनेक ऋतू पाहिले. खिळ्यांच्या जुळणीपासून ते संगणकीय मांडणीपर्यंतच्या अनेक तांत्रिक क्रांत्या पचवत शब्दांचे हे वैभव टिकून राहिले. आज मात्र जग एका अशा अभूतपूर्व वळणावर उभे आहे, जिथे मानवी बुद्धिमत्तेला तंत्रज्ञानाची नवी पंखे लाभली आहेत. या युगांतराच्या साक्षीने, परंपरेचा समृद्ध वारसा उराशी बाळगून, मराठी साहित्यविश्वात एक धाडसी आणि ऐतिहासिक पाऊल आम्ही टाकत आहोत‘AI युग दिवाळी’. हा केवळ एक विशेषांक नाही, तर मराठीतील पहिला ॲप-आधारित आणि संवादात्मक (Interactive) कृत्रिम बुद्धिमत्ता विशेषांक आहे.

गेल्या काही वर्षांत जग झपाट्याने बदलले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) ही आता भविष्यातील केवळ एक संकल्पना उरलेली नसून, ती आपल्या वर्तमानाचा अविभाज्य भाग बनली आहे. ज्ञान, कला, भाषा आणि संवादाच्या व्याख्या नव्याने लिहिल्या जात आहेत. अशा वेळी आपली समृद्ध मराठी भाषा आणि साहित्याची परंपरा या बदलांपासून अलिप्त कशी राहू शकेल? तंत्रज्ञान हे साहित्याला पर्याय कधीच ठरू शकत नाही, तर ते अभिव्यक्तीचा विस्तार करण्याचे एक प्रभावी माध्यम ठरू शकते, या ठाम विश्वासातूनच या विशेषांकाची पायाभरणी झाली आहे.

संत ज्ञानेश्वरांनी ज्या भाषेचा गौरव करताना ‘माझा मऱ्हाटाचि बोलु कौतुकें । परि अमृतातेहि पैजासी जिंके ।’ असा आत्मविश्वास व्यक्त केला होता, त्या मराठी शब्दांचे सामर्थ्य आजही अबाधित आहे; फरक पडला आहे तो केवळ त्यांच्या प्रकटीकरणाच्या माध्यमात. ज्ञाननिर्मितीच्या प्रक्रियेत आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) मानवाची सहप्रवासी बनली आहे. तंत्रज्ञानाने साहित्याची संवेदनशीलता हिरावून घेतली आहे, असा आक्षेप घेणाऱ्यांच्या काळात, तंत्रज्ञानालाच साहित्याचे सशक्त माध्यम बनवून दाखवण्याचा हा आमचा जाणीवपूर्वक केलेला प्रयोग आहे.पारंपरिक वाचनाच्या स्थिर चौकटींना छेद देत हा अंक वाचकाला केवळ 'वाचक' न ठेवता 'संवादक' बनवतो. येथे वाचक केवळ मूक प्रेक्षक किंवा वाचक राहत नाही, तर तो साहित्याशी संवाद साधू शकतो.अक्षरांशी संवाद साधण्याची, विचारमंथनात प्रत्यक्ष सहभागी होण्याची संवादात्मक मुभा वाचकाला मिळते; दृकश्राव्य (Audio-Visual) माध्यमांची सुरेख जोड, संवादात्मक कथा-कविता, आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने फुलवलेली नवी भाषाशैली यामुळे वाचनाचा अनुभव अधिक समृद्ध आणि बहुआयामी झाला आहे.

१९०९ च्या ‘मनोरंजन’पासून सुरू झालेली ही ज्ञानज्योत आज ‘AI युग’च्या डिजिटल तेजोमय रूपाने अधिक प्रज्वलित झाली आहे. परंपरा आणि नवता यांचा संघर्ष नसतो, तर त्यांचा समन्वय संस्कृतीला जिवंत ठेवतो. संत ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेचा गौरव करताना अमृताशी पैजा जिंकणाऱ्या शब्दांचे वर्णन केले होते; आज तेच शब्द कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या माध्यमातून जागतिक पटलावर नव्या रुपात झळकत आहेत. शतकाची वैचारिक बैठक आणि उद्याच्या तंत्रज्ञानाची अमर्याद क्षितिजे यांचा हा अलौकिक संगम नव्या पिढीला आपल्या मायबोलीच्या प्रेमात पाडेल, यात शंका नाही. नव्या पिढीच्या हातातल्या स्मार्ट उपकरणांना मराठी साहित्याची समृद्धी दाखवून देणे आणि जुन्या जाणत्या रसिकांना तंत्रज्ञानाच्या विस्मयकारक जगाशी जोडून घेणे, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

हा केवळ विशेषांक नसून तंत्रज्ञान आणि साहित्याचा हा नवा 'महासंवाद' आहे. या ऐतिहासिक प्रयोगाचे स्वागत मराठी रसिक मुक्त हस्ताने करतील, हा विश्वास आहे. परंपरेच्या प्रकाशात भविष्याची नवी पहाट अनुभवणाऱ्या सर्व रसिकांना ‘AI युग दिवाळी’च्या शब्दमय आणि प्रकाशमय शुभेच्छा!

या अंकात आधारित सर्व विषयांना स्पर्श करणारे भरपूर लेख आहेत, त्यांची यादी पुढीलप्रमाचे आहे , आपण अवश्य हा अंक वाचावा त्यासाठी लिंकवर क्लीक करून रुपये १००/- मोबाईलवर पाठवा 

संपादकीय :
अक्षरब्रह्म ते Ai अल्गोरिदम : एका युगांतराचा उत्सव - रवींद्र मालुसरे

Ai म्हणजे काय ? शेतकऱ्याच्या भाषेत - सुहास देशपांडे

यंत्र शिकतं म्हणजे काय ?  -  डॉ माधुरी जोशी

Ai चा प्रवास १९५० ते २०२६ - ट्युरिंग ते ट्रान्स्फर - भानुदास साटम

यंत्र शिकते म्हणजे नेमके काय? – प्रदीप जोशी, ज्येष्ठ पत्रकार, विटे

Ai माणसाचा सहकारी की भावी प्रतिस्पर्धी? - गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर 

 AI चा जमाना : माणूस × मशीन × भविष्य  - शलाका मेहता

 AI युगातील बनावट फेक व्हिडीओचे आव्हान - डॉ. दीपक शिकारपूरकर

AI युगात 'शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्' - सीमा कोल्हटकर 

Generative Ai revolution -

कविवर्य मंगेश पाडगावकरांसारखी कविता Ai लिहू शकतो - भानुदास साटम

Ai मशीन नवीन चित्र, कविता किंवा गाणं कसं तयार करतं - विजय शेडगे

विभाग ५ प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग

Ai प्रॉम्प्ट लिहिण्याची कला - अनिरुद्ध जांभेकर

विभाग ६  विद्यार्थी आणि Ai

AI मध्ये करिअर : संधी, अभ्यासक्रम आणि प्रवेशाचे संपूर्ण मार्गदर्शन - डॉ. स्वाती गानू

Ai आणि मराठी माध्यमांचे भविष्य - भानुदास साटम

Ai शिक्षकाची जागा घेणार की शिक्षणाची व्यवस्थाच बदलणार -  महेश पटवर्धन

Ai च्या युगात विद्यार्थ्यांनी विचार  करायचा की Ai ने - शैलेश शानभाग

विभाग ७ शिक्षण व्यवस्था आणि Ai  

ग्रामीण भारतातील शिक्षण आणि Ai - संदीप पानसरे

Ai मुळे शिक्षण व्यवस्थेत  होणारी क्रांती - देवेंद्र शिंदे

विभाग ८ - Ai आणि नोकरी

भारतातील मुद्रणकलेचा प्रवास : खिळ्यांपासून Ai पर्यंत !  - प्रमोद घोसाळकर

Ai  घरकाम ते स्मार्ट काम ....आणि थोडा वेळ माझ्यासाठी - कल्पना शिंदे

Ai मुळे नोकऱ्या जातील की नवीन तयार होतील -  भानुदास साटम

विभाग १० महाराष्ट्र आणि Ai

मराठी भाषेसाठी स्वतःचे भाषा प्रारूप का हवं - डॉ अरुंधती साठे

Ai आणि सार्वजनिक ग्रंथालये  - मनोहर आ. साळवी

अभिजात मराठी आणि बोली भाषा सौंदर्य संवर्धनासाठी Ai ची विकसित संस्कृती - प्रो.डाॅ. सुवर्णा सुखदेव गुंड - चव्हाण 

विभाग ११ - Ai आणि creative Board

कलाकार की prompt  Engineer - भानुदास साटम

कल्पनाशक्तीला Ai चे पंख : सर्जनशीलतेची नवी क्षितिजे - निलेश परब

कलेला आत्मा असतो का ? Ai निर्मित काळेसमोरील प्रश्न - सुशीलचंद्र साटम

विभाग १२ Cenema x Ai

Aiचे मनोरंजनसृष्टीवर सावट ! - संजय घावरे

कलाकार आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Ai) - प्रा.डॉ. सुभाष य. पवार.

मराठी सिनेमांचे Ai पर्व - विजय शेडगे

अभिनेता की डिजिटल अवतार - भानुदास साटम

Ai पटकथालेखक : कथा कोणाची, कल्पना कोणाची ? - बापू सर्वगोड

विभाग १३ Ai चे सामाजिक परिणाम

Ai या घोड्याला पहिला लगाम घाला - समीर नेर्लेकर

Ai आणि गरीब - श्रीमंत दरी : तंत्रज्ञानाचा फायदा कोणाला ? -  विवेकानंद इंगळे

Ai आणि बदलती जीवनशैली : सुविधा वाढतील, संवाद कमी होईल - रवींद्र मालुसरे

Ai माणसाची जागा घेणार की माणसाला नवी ओळख देणार - दीपाली कुलकर्णी

Ai  दोन युगांचा संवाद - मंगेश मुरलीधर दौंडकर

Ai नव्या युगातील सर्जनशीलतेचा उदय, शब्दांचे सामर्थ्य आणि मानवी प्रतिभेचा अनोखा संगम.. -  संगीता कुलकर्णी

Ai च्या विळख्यात माणूस! - क्रांती गोडबोले-पाटील (लेखिका, पत्रकार आणि निवेदक)

Ai च्या पायाभरणीतील महान शास्त्रज्ञ : मार्विन मिन्स्की’ - प्रा. हेमंत सुधाकर सामंत

डिजिटल बँकिंगमधील नवे संकट आणि AI : - तुषार भ. कुटे 

विभाग १४  - Ai नैतिकता

Algorithm  मध्ये पूर्वग्रह कसा शिरतो - गौरव थोरात

‘मानव विरुद्ध Ai की मानव + एआय ?’ - दिनेश सुरेश भदाणे

AI चा जमाना: माणूस × मशीन × भविष्य  - शलाका मेहता

Ai समाज आणि नैतिकता -  श्रीपाद टेंबे.

Ai  आणि अध्यात्म

AI : आध्यात्मिक इंटेलिजन्स म्हणून वापरता येईल का ? - ह. भ. प. नितीन कळंबे

Ai  आणि पत्रकारिता

अस्वस्थ पत्रकारिता : नोकरी आणि भविष्याची चिंता! -  देवनाथ गंडाटे

Ai मानवी लेखकाचा हुशार मदतनीस की नवा प्रतिस्पर्धी ? - दिलीप देशपांडे

माध्यमे आणि AI : मानवी चेहरा हाच पर्याय - देविदास देशपांडे, पुदुच्चेरी

AI च्या युगात मराठी वृत्तपत्रांचे भवितव्य  - देवेश जयंत फडके

विभाग १५ - Ai चे भविष्य

Deepfake ओळखायचा कसा - विनायक कदम

विभाग १७ विशेष मुलाखती

यंत्राची मुलाखत - मुलाखतकार आई युग क्रियेतीच टीम

विभाग १८  - Ai आणि शेतकरी

एआय तंत्रज्ञान आणि कृषी क्षेत्राचा विकास  - रावसाहेब पुजारी 

विभाग १९ - Ai मराठी शब्दकोश

रोज वापरता येतील अशी दहा Ai साधने - निखिल राणे

विभाग २१ मुलांसाठी Ai

लहान मुलांना Ai कसे समजावून सांगायचे - मृणाल बर्वे

विभाग २२ हलती व्यंगचित्रे

सुप्रसिद्ध व्यंगचित्रकार संजय मिस्त्री यांची विशेष व्यंगचित्रे

जगदीश कुलकर्णी / आशिष अशोक वेदक / प्रीती ज्ञानेश्वर / विश्वास सूर्यवंशी / विशाल प्रकाश सुरावकर / रवी बनसोडे / दीपक सोनावणे / मुकेश आढाव / निखिल शरद मुळ्ये / संस्कृती पवन मुलाटे / सिद्धांत ज्ञानेश्वर सोनावणे / संकेत भलारे / प्रियंका भागवत तेली /योगेश चव्हाण / सिद्धार्थ माणिकराव नागठाणकर / नरेंद्र दादाजी साबळे  / हेमंत कुवर / जगदीश कुंटे / जितेंद्र गुलाबराव रडके

विभाग २३ - खिडकी चित्रे
उमेश कवळे / जगदीश कुलकर्णी / आनंद दिलीप अंकुश / हेमंत कुवर

विभाग २४ - Ai कथा आणि कविता
केतन नाईक / सौ चंदना कैलास उतेकर / भगवान निळे / वर्षा झांबरे / अरूणभाऊ  धर्माळे

विभाग २९ - मधुकर पाटकर स्मृती आवाज खिडकी चित्रे (सहकार्य भारभूषण पाटकर )
आवाजची आठवण - रवींद्र मालुसरे
संधी साधू / सरप्राईज / मारुती राया पडतो मी पाया / पहेलवान / इमर्जन्सी / जागतिक मराठी परिषद  / 

 Ai विषयी मतमतांतरे

दिलीप देशपांडे.  / चंद्रशेखर कमळाकर दाभोळकर / प्रवीण बागडे / रामचंद्र गणपत भोसले, ठाणे. / दत्तप्रसाद शिरोडकर / प्रा. श्री. प्रशांत पुंडलिक शिरुडे / अशोक हराळे / रमेश यादव, मुंबई. / कमलाकर जाधव / कु नीता परशुराम शेरे /  राजन वसंत देसाई / शिरीष बने, मिरा रोड / आकाश परब. करिरोड पश्चिम / ज्योती जोगळेकर - बोरिवली / मनोहर जोगळेकर बोरिवली प / विद्यावाचस्पती प्रा.दिलीप जोशी,वाशिम. / अनंत बोरसे. शहापूर जिल्हा ठाणे. / नागेश शेवाळकर, पुणे / प्रा.श्री.धनाजी जनार्दन बुटेरे, ता.कल्याण, जि.ठाणे. /  कु. कामिनी सुरेश खाने - रसायनी - रायगड / ऋतुजा शिरीष बने - मिरा रोड पूर्व / वर्षा झांबरे  - कोल्हापूर / मयुर प्रकाश ढोलम – जोगेश्वरी / नितीन जोगळेकर - बोरिवली प / धोंडपा नंदे, सोलापूर / भरत पांडुरंग भोसले - कोपरखैरणे, नवी मुंबई .  / निष्कलानंद / डॉ प्रभाकर शेळके - ता जि जालना 

Ai युग म्हणजे काय ? या विषयावर मान्यवरांचे त्यांच्या भाषा शैलीमध्ये अचंबित करणारे लेख

1)  पु. ल. देशपांडे यांच्या शैलीत एक ललित विनोदी फेरफटका

2)  भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या तर्कशुद्ध, प्रबोधनपर आणि चिकित्सक वैचारिक शैलीत

3)  कविवर्य नारायण सुर्वे यांच्या श्रमिकांच्या, रस्त्यावरच्या आणि वास्तववादी शैलीत

4)  श्रीमती शांता शेळके यांच्या सुमधुर, भावगर्भ, पण मिश्कील व सूक्ष्म-चिमटे काढणाऱ्या शैलीत

5)  कविवर्य ग्रेस यांच्या गूढ, दुर्बोध, आर्त आणि प्रतिकात्मक शैलीत

6)  गझलसम्राट सुरेश भट यांच्या प्रखर, विद्रोही आणि भावोत्कट गझल शैलीत

7)  दादा कोंडके यांच्या ठसकेबाज, अस्सल गावरान आणि मिश्कील-द्विअर्थी शैलीत

8)  ‘सामना’ आणि ‘मार्मिक’च्या थाटात: शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांच्या रोखठोक शैलीतील लेख

9)  शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या ओजस्वी व शिवकालीन शब्दकळेत एक ऐतिहासिक दृष्टिक्षेप

10)   जयवंत दळवी (ठणठणपाळ यांच्या खोचक, मिश्कील शैलीत)

11)   वसंत पुरुषोत्तम काळे (व. पु.) यांच्या ललित शैलीत एक मनमोकळा संवाद

12)   ‘मराठा’च्या अग्रलेखाच्या थाटात: आचार्य अत्रे यांचे शैलीदार संपादकीय

13) यशवंतराव चव्हाण यांच्या संयमी, सुसंस्कृत आणि द्रष्ट्या वैचारिक शैलीत

14)   श्री. पु. भागवत यांच्या साक्षेपी, संयमी, मुद्रणसौष्ठव-वेधी आणि वाङ्मयीन शुचिर्भूततेच्या शैलीत

15)   विदुषी दुर्गा भागवत यांच्या चिंतनशील, ऋजु, निसर्गवेधी आणि बाणेदार शैलीत एक ललित-वैचारिक संवाद

16)   प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांच्या ओघवत्या, चिंतनशील आणि तत्त्वस्पर्शी वक्तृत्वशैलीत

रवींद्र मालुसरे

संपादक,  AI युग दिवाळी 

मोबाईल : ९३२३११७७०४ 

संकल्पना : भानुदास साटम 

अंकासाठी संपर्क करा - 

https://aiyugdiwali.com/#book